Stadnamn i Sør-Aurdal skrivne på dialekt

Kva heiter eigentleg stadane rundt oss – slik dei har blitt uttala? I Sør-Aurdal er tusenvis av stadnamn på dialekt samla inn og no gjort tilgjengelege i digitale kart.

Arbeidet med å ta vare på lokale stadnamn i Sør-Aurdal starta i 1988. Då vart det oppretta eigne komitear i alle bygdene i kommunen for å samle inn stadnamn – slik dei faktisk vart uttala lokalt.

I løpet av ti år vart om lag 7000 stadnamn registrerte på 146 kartblad. Innsamlinga vart avslutta i 1998 og representerer eit omfattande dokumentasjonsarbeid av lokal språk- og kulturhistorie.

Stadnamna er no digitale

Tidleg i 2023 starta arbeidet med å leggje stadnamna inn i digitale kart. Dette arbeidet er no fullført, og gjer stadnamna lett tilgjengelege for innbyggjarar, skular, forskarar og andre med interesse for lokalhistorie og språk.

• Her finn du kart med stadnamn i Sør-Aurdal skrivne på dialekt. Merk at du kan bruke plussteiknet øvst til venstre i kartet for å endre målestokken og dermed få fram fleire namn.

Ei eiga stadnamnlov sidan 1991

Lov om stadnamn trådde i kraft i 1991. Med denne lova ynskte Stortinget å gje klare retningslinjer for korleis stadnamn skal skrivast og forvaltast, og samstundes gje stadnamna vern som språklege kulturminne.

Lova slår fast at det offentlege organet som bruker stadnamnet i si verksemd, skal fastsetje skrivemåten.

I praksis har dette ført til at Kartverket har hovudansvar for fastsetjing av skrivemåten av stadnamn i statleg kartverk og nasjonale register.

Med stadnamnlova vart kulturminnevernet av stadnamn heimla i lov.

Kommunen fastset skrivemåten av gater, vegar, plassar, bygningar, parkar og andre kommunale anlegg. Kommunen kan reise namnesaker på sitt område.

• Les artikkelen Stadnamn i Hedalen.

Lokal uttale som grunnlag

Eit sentralt prinsipp i stadnamnlova er at den nedarva lokale uttalen skal vere utgangspunktet for skrivemåten.

Når eit stadnamn får ei skriftleg form, skal gjeldande rettskrivingsprinsipp i norsk, samisk og kvensk nyttast. Dette sikrar at stadnamna både speglar lokal talemålstradisjon og følgjer nasjonale språkreglar.

Mange omsyn

Når Kartverket fastset skrivemåten av eit stadnamn, må ei rekkje omsyn vegast mot kvarandre. Desse omfattar mellom anna:

• nedarva lokal uttale
• rettskrivingsprinsipp og rettskrivingsreglar
• praktisk skrivemåte
• meiningsinnhald i namnet
• lokal normeringspraksis
• skrifttradisjon for namnet
• opphaveleg namneobjekt i primærfunksjonen
• lokale ynskje frå dei som har uttalerett
• særlege omsyn til brukseigarar ved bruksnamn
• om skrivemåten har vore lenge i bruk og er vel kjend

Dette viser at stadnamnforvaltning er eit fagfelt der språk, historie, juss og lokal bruk vert sett i samanheng.

Normering og historiske skrivemåtar

Gamle gardsnamn og andre tradisjonelle stadnamn skal normerast med utgangspunkt i nedarva talemåte. Mange stadnamn fekk danske skrivemåtar i perioden då Danmark hadde stor innverknad på norsk forvaltning og skriftspråk.

Desse historiske skrivemåtane kan i seg sjølve reknast som kulturminne, men dei kan ikkje automatisk gå føre den lokale uttalen. I kvar enkelt sak må ein vurdere fleire omsyn.

Stadnamn og slektsnamn – to ulike regelverk

I dag har mange stadnamn også vorte tekne i bruk som etternamn. Det kan vere store skilnader mellom skrivemåten av slektsnamn og stadnamn, sjølv om dei har same opphav. Mange slektsnamn byggjer på eldre, ofte danske skrivemåtar frå 1700-talet.

Slektsnamn er verna av lov om personnamn, medan stadnamn er verna av stadnamnlova. Difor kan ikkje skrivemåten av eit slektsnamn avgjere korleis ein skal skrive eit stadnamn.

Stadnamn som felles kulturarv

Språkhistoria har sett tydelege spor i stadnamna våre. Frå ein språkfagleg synsstad er det den namneforma som er overlevert munnleg frå generasjon til generasjon, som er det eigentlege stadnamnet og det som har krav på vern gjennom ei tilpassa skrivemåte.

Som Kartverket uttrykkjer det: «Eit stadnamn er eit kulturminne vi har arva.»

Utforsk stadnamna der du bur

Med digitaliseringa er det no mogleg for alle å utforske stadnamna i sitt eige nærområde. Stadnamna gjev eit unikt innsyn i lokal historie, landskap og språk – og knyter saman fortid og notid på ein levande måte.

• Her finn du kart med stadnamn i Sør-Aurdal skrivne på dialekt. Merk at du kan bruke plussteiknet øvst til venstre i kartet for å endre målestokken og dermed få fram fleire namn.

Kjelde: Kvifor har Kartverket denne oppgåva?