Stadnamn i Hedalen

I hovudfagsoppgåva Hedalens gardshistorie (1940) arbeidde Harald Dokkehaug systematisk med stadnamnmaterialet i Hedalen. Dokkhaug skriv at framstillinga byggjer på samanlikning med gammalnorske former, lydutvikling og lokale uttalar.

Tolkingane blir gjennomgåande lagde fram som meir eller mindre sannsynlege, og fleire alternativ blir ofte haldne opne, noko Dokkehaug meiner er karakteristisk for arbeidet.

Hellsenningen og Hellsæren

Hellsenningen er ei ing-avleiding, truleg av innsjønamnet Hellsæren, og tyder «han som ættar frå (eller kjem etter) Hellsæren». Dokkehaug peikar på denne tolkinga som den mest nærliggjande.

Hellsæren < *Hellsærinsi. Førsteleddet er helst gammalnorsk hella, «hard stein, berg». Det er mange flate berg langs strendene både ved Hellsæren og Hellsenningen. Sisteleddet er gammalnorsk sær, «sjø», med etterhengt artikkel. Tydinga er «bergsjøen», meiner Dokkehaug.

Hevda og Håvårdsrud

Hevda < gammalnorsk hǫfði, «høgt og bratt berg som stikk fram frå landet bakanfor». I heimemålet har ordet skifta kjønn til hovde, hokjønn. Setrane med dette namnet ligg nett på slike framspring, noko Dokkehaug peikar på.

Håvårdsrud < Håvarðsruð, er samansett med mannsnamnet Håvarðr, slik Dokkehaug skriv.

Illjanstad – namn og segn

Illjanstad < Eldjarnsstaðir, er samansett med mannsnamnet Eldjarn. Dokkehaug skriv at dette mannsnamnet ikkje er kjent frå Noreg i gammalnorsk tid; fyrste gongen det er påvist, er i første halvdelen av 1300-talet, då som tilnamn. På Island er det kjent, men ikkje så tidleg som i landnåmstida.

Formelt kan gardsnamnet òg skrivast frå mannsnamnet Ilian (av helgennamnet Ilian, det vil seia Ægidius), men fyrste gongen dette er nytta, er i Jemtland like etter 1400. Dokkehaug meiner ein må rekna med at Eldjarn har vore brukt i Noreg i vikingtida, men at forma gardsnamnet har fått, kan vere påverka av Ilian.

Segna om skyttaren som kasta eldjernet sitt over kyrkja og bygde gard der, skriv seg truleg frå ei misforståing av den opphavlege forma Eldjårnsstaðir, noko Dokkehaug peikar på.

Jørønby og Kaput

Jørønby < Jorunnarbyr, er samansett av kvinnenamnet Jorunn og gammalnorsk býr, «gard», slik Dokkehaug skriv.

Kaput er namnet på eit lite bruk nord for Gjørud. Det kan vera latin caput, «hovud», noko som høver med utsjånaden og gjer namnet einstydande med Hovda.

Adjektivet kaputt (frå fransk capot) tyder «daud, makteslaus», men korleis bruket har fått eit slikt namn, er uforståeleg.

Dokkehaug peikar på at det òg er føreslått at namnet kjem av Kåpukot, samansett av gammalnorsk kåpa, «kåpe», og koi, «hytte, lite hus», som ved samandraging kan ha vorte til Kaput.

Bruket har vore husmannsplass til Sukke frå gammalt av og må reknast å ha relativt høg alder.

Kjensrud, Klemmetsrud og Kultrud

Kjensrud < Tjarnsruð. Gammalnorsk tjǫrn, «tjern». Rundkjenn ligg innafor denne eigedomen, noko Dokkehaug skriv.

Klemmetsrud er samansett med mannsnamnet Klemet, av det latinske Clemens, slik Dokkehaug peikar på.

Kultrud: I norske dialektar finst kult i tydinga «bergkølle», og garden ligg under Onsknatten.

Dokkehaug meiner likevel at det kan vera eit persontilnamn, truleg same ordet som kult, «stutt og tjukk kar».

Landsen og Li

Landsen < Landseendi, «enden av landet», det vil seia bygda eller busetnaden. På den tid garden vart bygd, kan det gamle Fløstad ha lege øyde, dersom dette var ein staðir-gard. Dokkehaug meiner namnet må reknast å vere frå gammalnorsk tid.

Li < Hlíð, «li». Det opphavlege Li har seinare vorte delt i fleire bruk. Dei to Sørli-gardane er truleg den eldste utskiftinga, noko Dokkehaug peikar på.

Melgard og Muggedalen

Melgard < Meðalgarðr. Gammalnorsk meðal, «imellom», og garðr, «gard», slik Dokkehaug skriv.

Muggedalen < Muggudalr. Førsteleddet inneheld det gamle elvenamnet Mugga, som seinare har vorte til Muggedøla.

Dokkehaug peikar på at ein til tydinga kan nemne nynorsk mugg, «fint tåke-regn», og verbet mugga, «regne fint». Det ligg ofte ein skoddeeim over elva – «ho med tåkeregnet».

Nerby og Nevlingen

Nerby < Neðribyr, «nedregarden», slik Dokkehaug skriv.

Nevlingen kan tydast på fleire måtar. Gammalnorsk nef, «spiss odde», med avleiingsendinga -lingr, kan gje tydinga «liten odde», men Nevlingskøllen ligg truleg for langt unna til å ha gjeve namn til vatnet.

Vidare finst gammalnorsk knyfill, som i målføret har formene nuvle, nyvle og nivle. I Flå blir innsjøen kalla Nivlingen. Ved nedre enden av vatnet stikk ein liten fjellknaus fram som ei slik nemning kunne høve på.

Ei tredje tolking er gammalnorsk kneflingr, av knefli, «stokk», med bortfall av k framfor n.

Dokkehaug meiner det òg er mogleg å knyta namnet til verbet nevle, «binda over navlestrengen». Det smale sundet mellom Nedre Grunnkjenn og Nevlingen, og at sjølve vatnet er innsnevra på midten, kan gje grunnlag for tolkinga «han som er navla av».