Stadnamn i Hedalen

I hovudfagsoppgåva Hedalens gardshistorie (1940) arbeidde Harald Dokkehaug systematisk med stadnamnmaterialet i Hedalen.

Framstillinga byggjer på samanlikning med gammalnorske former, lydutvikling og lokale uttalar. Tolkingane blir gjennomgåande lagde fram som meir eller mindre sannsynlege, og fleire alternativ blir ofte haldne opne.

Fessjia og forholdet til andre namn

Elvenamnet Fessjia blir drøfta i samband med eit forslag frå Gustav Indrebø om samanheng med gardsnamnet Fekjar. Dokkehaug meiner ei slik avleiing ikkje kan godtakast, då det ikkje let seg påvisa nokon rimeleg samband mellom namna.

Han finn det meir sannsynleg at elvenamnet opphavleg kan ha vore Fyrsa, som han set i samband med gammalnorsk fors (m.) ‘foss’. Ei slik tolking vil i så fall peika mot ei tyding i retning av «den fossande». Det blir likevel ikkje ført avgjerande bevis for denne rekonstruksjonen.

Flaten, Grov og Hain

Namnet Flaten blir forklart anten som nominativforma flat (m.) eller som dativ bunden form av gammalnorsk flot (f.) ‘flate’.

Sidan garden er utskild frå Sukke, og ligg i eit mindre bratt terreng, finn Dokkehaug det rimeleg å sjå namnet i lys av dette, utan å avgjera mellom dei to grammatiske forklaringane.

Grov blir sett i samband med gróf (f.) ‘utgraving’, og namnet blir knytt til dalforma der Langdøla renn.

Hain blir ført attende til gammalnorsk heiðr (f.). Ordet er ikkje lenger i vanleg bruk lokalt, men skal ha vore nytta av eldre folk om flate jordstykke. Namnet blir tolka som bunden fleirtalsform (heiane), med lokal lydutvikling.

Fløstad og Flåtåstøa

Namnet Fløstad er berre kjent frå ei eldre skriftform (1400-talet), og tydinga er uviss. Dokkehaug nemner som ei mogleg forklaring at det kan ha samanheng med mannsnamnet Flosi, men understrekar at dette er usikkert.

Flåtåstøa blir ført attende til gammalnorsk flotastǫð (f.), med tilsvarande tyding. Samstundes blir det peika på at lydlikskap med Fløstad kan ha medverka til namnedanninga. Også her blir fleire forklaringar haldne opne.

Fossbrøtta

Namnet Fossbrøtta blir analysert som ei samansetjing av foss (m.) og brot (n.), avleidd av brjóta (‘bryta’). Nemninga blir brukt om ein del av hovudelva der ho går over frå roleg straum til fossar og stryk. Bruken av uttrykket i lokal tale blir trekt fram som støtte for tolkinga.

Gjørud og Goplerud

Gjørud blir forklart ut frå kvinnenamnet Gjǫa (gno. Gyða), som ikkje lenger er i bruk lokalt, men er kjent frå andre område.

Goplerud blir sett i samband med plantenamnet gople (f.), storklokke. Garden blir i kjeldene omtala som relativt ny, mellom anna i jordeboka frå 1600-talet («nyelig lagt i landskyld»), noko som samsvarar med ei slik namnedanning.

Haraldsett

Namnet Haraldsett blir brukt om ein stad der det etter alt å døme har vore eldre busetnad eller dyrka mark.

Dersom namnet er eit gamalt gardsnamn, kan sisteleddet førast attende til gammalnorsk setr (n.), i tydinga opphaldsstad.

Tolkinga blir sett i samanheng med at staden ligg nær ein eldre ferdselsveg, men dette blir ikkje fastslått med sikkerheit.

Hedalen – ei samansett tolking

Når det gjeld bygdenamnet Hedalen, drøftar Dokkehaug fleire moglege forklaringar. Han viser mellom anna til ei tolking av Sophus Bugge, som set namnet i samband med ei rot knytt til tydingar som ‘utsjånad’ eller ‘farge’.

Dokkehaug meiner likevel mot at namnet kan innehalda eit gamalt elvenamn. Han peikar på at hovudelva i dalen i dag ber fleire ulike namn, noko som kan tyda på at eit opphavleg namn er gått tapt.

Han skisserer ei mogleg utvikling frå eit eldre elvenamn, til dømes Hjǫa (eller ei endå eldre form), vidare til ei samansetjing Heiðardalr, som i gammalnorsk tid kan ha vorte til Hed(a)l.

Denne rekonstruksjonen byggjer på språklege samanlikningar og kjende lydendringar, men blir presentert som ei tolking, ikkje som ein sikker etymologi.