Stadnamn i Hedalen

I hovudfagsoppgåva Hedalens gardshistorie frå 1940 gir Harald Dokkehaug ei grundig innføring i stadnamnmaterialet i Hedalen. I ein serie med artiklar går vi gjennom det Dokkehaug skriv om nokre utvalde namn.

Bakkom

Om Bakkom skriv Dokkehaug at dette er dativ fleirtal av same ordet. Han peikar på at opphavet til forma ligg i bruken av preposisjonen «i bakkom».

Namnet kan ikkje vere særleg gammalt, meiner Dokkehaug. Då garden vart utskild i 1763, vart han skriven Koligsbachene, og dei gamle hugsar også forma Kongsbakkom.

Bellhaug og Berg

Bellhaug kan, skriv Dokkehaug, ha eit førsteledd som betyr «kolv (i klokke)», men helst ligg eit gammalt bell, «rund haug», til grunn.

Dette passar framifrå godt med lendet der, peikar Dokkehaug på. Han nemner òg at bell kan vere ei sideform til ball, «kule».

Namnet Berg fører han tilbake til norrønt berg, «berg».

Bondli

Bondli kjem, etter det Dokkehaug meiner, anten av bonde eller er samansett med partisippet buandi av verbet «bua». Namnet gjev då uttrykk for at folk bur der – kan bu der – eller at det er ein god bustad.

Braka

Om Braka skriv Dokkehaug at det er fleirtal av eit elvenamn Brok. Ordet heng saman med brak, «larm», og tyder «ho som larmar». Namnet skriv seg frå bekken som renn mellom Braka og Kjensrud. Han viser også til at elvenamn ofte kan bli tekne opp som gardsnamn.

Brunnbakke

Brunnbakke kjem av norrønt brunnr, «brunn, oppkomme», og bakki, forklarar Dokkehaug.

Han understrekar at skrivemåten Bronbakke er yngre og ikkje har samanheng med uttalen, dei gamle formene eller opphavet. På garden finst det eit par eldgamle brunnar ved ein gammal ferdselsveg.

Bruskrud

Når det gjeld Bruskrud, skriv Dokkehaug at folk har knytt namnet til ein mann dei kalla «Brusken».

Likevel meiner han at gardsnamnet er mange hundre år eldre. «Brusken» har truleg fått namnet fordi han var frå Bruskrud, ikkje omvendt.

Dette er, peikar Dokkehaug på, eit klart eksempel på korleis folk forklarer stadnamn etter seinare tilhøve.

Busu

Namnet Busu heng, etter det Dokkehaug skriv, saman med verbet hysja, som tyder «strøyma ut med støy».

Elvenamnet er ei avleiing av rota i desse verba. Forma med -u kjem av jamning etter oblikke kasusforma bushu, forklarar Dokkehaug.

Børthus og Børtnes

Børthus kjem, meiner Dokkehaug, av nøytrumsforma børt til hokjønnsordet borg (gno. birgr) og betyr «bergeleg, som ein kan hjelpe seg med». Bruket er ein del av ein eldre gard og har truleg vore lite til å byrja med.

Om Børtnes peikar Dokkehaug på at namnet no er knytt til ein halvt gløymd plass under Nerby. Han meiner opphavet truleg er det same som ved Børthus, men held også fram at det kan vere eit gammalt Birkines, samansett med birki, «stad med bjørketre».

Han forklarer vidare at forma har utvikla seg gjennom lydendringar: -rk- har vorte til -rt-, og bortfall av mellomvokal har gitt -kn- > -tn-. Overgangen frå i til ø er den same som i utviklinga frå birgr til borg.

Dokkehaug understrekar at namnet må vere svært gammalt, frå ei tid då Vesleelva gjekk lenger utover Engen før ho nådde hovudelva, sidan det elles ikkje ville ha gitt grunnlag for eit namn på -nes.

Samstundes peikar han på at det ikkje finst spor av ein gard med dette namnet i skriftlege kjelder. Han nemner også at tonelaget tyder på at namnet opphavleg har hatt fleire stavingar.

Dekaren

Dekaren, ei seter på Teinvassåsen, kjem truleg av substantivet dekar, knytt til verbet dika, «springa ikring, pusla med noko», skriv Dokkehaug.

Han viser også til verbet deka, «ta det roleg, seint, varsamt». Ein «dekar» er då ein som tek det roleg, og namnet er truleg mynta på eigaren.

Drettet

Drettet er ein lang og smal innsjø som elva lagar. Det er eit gammalt elveløp, og området er flatt på begge sider.

Under fløyting må ein dra tømmeret ut att i elva når vatnet minkar. Ordet drett blir brukt om noko som går seint og tungt, noko som passar godt her, skriv Dokkehaug.

Fekjar

Fekjar kjem av Fitjar, fleirtal av norrønt fit, «våtlendt eng, grasslette», skriv Dokkehaug.

Garden har opphavleg strekt seg tvers over bygda, slik at ein stor del av det noverande Engen høyrde til han.

Dette er opphavet til namnet, meiner Dokkehaug. Han legg til at dette truleg har vore ein av dei gamle storgardane, og at tunet i seinare tid er flytt opp i lia.