Stadnamn i Hedalen – språkleg grunnlag og inndeling

I hovudfagsoppgåva Hedalens gardshistorie frå 1940 gir Harald Dokkehaug ei grundig innføring i stadnamnmaterialet i Hedalen.

Dokkehaug tek i denne delen av arbeidet for seg omfanget av stadnamna, korleis dei kan delast inn, og kva språklege forhold som må leggjast til grunn ved gransking av dei

Omfang og forståing av stadnamna

Dokkehaug skriv at Hedalen har over 2000 stadnamn, sjølv når ein ikkje reknar med den store mengda namn som finst på mindre lokalitetar innanfor området til kvar gard.

Han peikar vidare på at ein heil del av desse namna ikkje blir forstått lenger. Årsaka til dette, understrekar Dokkehaug, er at språket har endra seg over tid: endingar og trykklette stavingar har vorte slipt bort, og lydutviklinga har gjort mange namn uklare.

Ifølgje Dokkehaug kan slike namn ofte berre forklarast ved at ein går heilt tilbake til gammalnorsk tid og rekonstruerer eldre former etter dei lydlovene som har verka framover i tid.

Usamansette og samansette namn

Dokkehaug deler stadnamna i Hedalen for det meste inn i to store grupper: usamansette og samansette namn.

Han legg vekt på at kvart stadnamn inneheld eit grunnord som oftast gir uttrykk for naturtilhøva på staden. Når grunnordet står åleine, dannar det eit usamansett namn, slik Dokkehaug viser med dømet Grov.

I dei fleste tilfelle, skriv Dokkehaug, får grunnordet eit utmerkingsord knytt til seg. Dette utmerkingsordet kan anten gi nærare opplysningar om staden eller presisere kva for ein stad ein meiner, til dømes Endressetra. Dokkehaug peikar på at utmerkingsord kan hentast frå alle ordklassar.

Relative eller sekundære namn

Dokkehaug peikar vidare på ei stor gruppe namn som elles kan reknast til samansette namn, nemleg dei tilfella der eit namn får lagt til eit nytt ledd som set det nye namnet i eit sekundært relativitetsforhold til det første. Han nemner mellom anna Bergskjennet og Endresseterlia som døme på slike namn.

Desse namna kallar Dokkehaug relative eller sekundære namn. Han understrekar at det finst mange av dei, men at dei alle er av nyare dato og difor får mindre interesse i denne samanhengen.

Andre typar stadnamn

Ved sida av hovudgruppene omtalar Dokkehaug fleire andre typar stadnamn. Han viser til samanlikningsnamn, som når ei landskapsform blir kalla Geiteryggen. Vidare nemner han oppkallingsnamn, til dømes når ein no nedlagd plass under Midt-Grov vart kalla Slidre.

Dokkehaug peikar òg på at både personnamn og framande geografiske namn kan nyttast som stadnamn. Han nemner at ein stein på Onsknatten heiter Daniel, og at ei øy i Hellsenningsfjorden ber namnet Danmark.

I tillegg omtalar han imperativnamn, som Haldfast, ei strekning i Fledda, og både rosande og nedsetjande namn. Som døme på dette nemner Dokkehaug Skrukkefylla, der ein ved fiske får «skrukka full», og Snøvert, ein gammal plass under Vesle-Braka, der ordet tyder fattigsleg eller elendig.

Ubunden og bunden form

Når det gjeld den grammatiske forma, skriv Dokkehaug at dei eldste stadnamna har ubunden form. Han peikar på at den etterhengde bundne artikkelen truleg ikkje høyrde heime i det eldste gammalnorske språket, men at han frå om lag år 1000 til 1400 vart stadig meir brukt.

Dokkehaug konstaterer vidare at stadnamn av nyare dato som regel har bunden form, sjølv om det finst mange avvik frå dette mønsteret

Uttalen som grunnlag for normalform

Eit viktig poeng hos Dokkehaug er betydninga av uttalen i stadnamngranskinga. Han skriv at ein som oftast finn fleire eldre språkdrag i uttalen enn i dei meir eller mindre forvanska skriftformene, både frå eldre og nyare tid. Difor legg Dokkehaug, så langt det er mogleg, uttaleforma til grunn for det han omtalar som normalforma.

Døme på namneforklaringar

Dokkehaug illustrerer metoden sin med fleire konkrete døme. Namnet Aspholt vart, skriv han, i 1723 skrive Aspegaard, men i 1681 Aspeholt. Dokkehaug forklarer namnet som ei avleiing av gammalnorsk ǫsp (hokjønn), som i Sør-Hedalen blir uttala åsp og i Nordre øsp. Etter uttalen, meiner Dokkehaug, burde namnet eigentleg skrivast Ospholt.

Eit anna eksempel Dokkehaug går grundig inn på, er Aurdalen. Han skriv at elva opphavleg har heitt Aura, eldre Aur, ei avleiing av gammalnorsk aurr (hankjønn) med tydinga «grus», og at namnet tyder «ho som går grusblanda».

Dokkehaug peikar vidare på at namnet Aurdalen først vart brukt om dalen elva renn gjennom, men seinare har gått over på innsjøen. Dalen har i nyare tid fått samnamnet Vassfaret.

Innsjøen har òg vore kalla Aurdalsvatnet, noko Dokkehaug merkar seg framleis kan høyrast i Hallingdal. Elvenamnet Aurdøla forklarer han som ei seinare avleiing av Aurdalen, der døla tyder «ho som høyrer til i dalen».

Avslutning

Gjennom denne innleiande gjennomgangen, skriv Dokkehaug, blir det språklege og metodiske grunnlaget lagt for den vidare granskinga av stadnamna i Hedalen.

Framstillinga viser, slik Dokkehaug sjølv legg opp til, korleis stadnamn må analyserast med utgangspunkt i språkleg utvikling, uttale og lokal tradisjon.